İLİN KİMLİĞİ

Yüzölçümü : 25.086 km2
Nüfûsu        : 848.201
İlçeleri   : Merkez, Aşkale, Çat,Hınıs, Horasan, Ihça, İspir, Karaço-ban, Karayazı, Köprtiköy, Narman, Oltu, Olur, Pasinler, Pazaryolu, Şen-kaya, Tekman, Tortum, Uzundere.

 ERZURUM; Doğu Anadolu'nun merkezi, "dadaşlar diyarı, kahramanlar ocağı ve şehri"; Erzincan, Gümüşhane, Muş, Bingöl, Ağrı ve Kars arasında yer alan bir ilimiz.

Erzurum "Azzi", "Erzen" (Darı), "Arze" ve bilhassa Müslüman Arapların "Erzenu'r Rûm" (Erzen-i Rûm) ismiyle anılan aynı bölgedeki eski ve târihî bir şehirden gelir. Türkler Erzurum ismini vermişlerdir. Trafik numarası 25 'tir.

Târihi

Anadolu'nun en eski devletlerinden olan Hititlerin sınır bölgesinde bulunan Erzurum, târihî göç ve istilâ yolları üzerinde bulunduğundan, pekçok savaşlara sahne oldu. Hurriler, Asurlar, Kim meri er, iskitler (Sakalar) bölgeye hâkim oldular. Medler bu bölgeyi ele geçiremedilerse de burayı M.ö. 6. asırda Persler istila etti. M.ö. 4.asırda Makedonya Kralı İskender, tran'ı yenerek bu bölgeyi ele geçirdi. İskender'in ölümü ile Selökidler, sonra da Roma İmparatorluğunun eline geçen bu bölge, Romalılarla Partlar arasında kanlı savaşlara sebeb oldu. Roma'nın bölünmesiyle M.S. 195'te Erzurum, Bizans'ın (Doğu Roma) payına düştü. Bizanslılar ile Parti arın halefi Sâ-»ânitef arasında el değiştirdi. M.S. 422'de Bizanslılar Erzurum'a yakın yerde "Theodosiopolis" Şehrini kurdular.

Hazret-i Ömer zamanında 633 senesinde İslâm ordusu Erzurum ve Theodosiopolis'i fethetti. Müs­lümanlar Theodoiiopolîs'e "Kaalikalâ" ismini verdi. BuŞehrin nüfûsu kıta zamanda 200 bine ulaş O devirde Erzurum dünyânın en büyük şehirlerinin başında geliyordu.

İslâm devletleri; kendi aralarında iç mücâdelelere başlayıp, zayıflayınca, Bizanslılar, Erzurum'u ve diğer şehirleri geri aldı. Oğuz Türklerinden Selçuklular, 1071 Malazgirt Zaferinden 22 sene önce 1048'de Pasinler Meydan Muharebesinde Bizanslıları yenerek Erzurum'u Tuğrul Bey, kardeşi Çağrı Bey ve ilerde Anadolu Fâtihi ünvanını alacak olan Süleyman Şahın babası Şehzade Kuta İmiş Bey fethettiler. Fakat anlaşma icâbı Erzurum Bizans'a geri ifide edildi. 1071 Malazgirt Zaferinden sonra Selçuklu Sultânı Alparslan'ın kumandanlarından Ebü'l-Kasım, Bizanslıları yenerek Erzurum'u fethetti. Erzurum ve civarında Saltık (Saltuk)oğulları "Saltuklular" Beyliği kuruldu. Saltuklular Anadolu'da kurulan ilk Türk beyliğidir. 1202 senesine kadar Erzurum Saltuklu Beyliğinin başşehriydi. 1202'de Konya'daki Anadolu Selçuklularına bağlı bir vilâyet oldu.

1242'de Moğolların eline düştü, böylece bölgeye İlhanlılar sahip oldular. 1335'te İlhanlılar dağılınca, Erzurum ve çevresi Eratna (Ertene) Türk beyliğine geçti. On dördüncü asır son­larında Karakoyunlular ve sonra Timur Han, Erzurum'u ele geçirdi. On beşinci asır ortalarına kadar Timurlulara tâbi Karakoyunluların elindekaldı. Karakoyunluların yerine geçen Akkoyunluların eline geçen Erzurum, 1502'de Akkoyunlulardan Safevî Hanedanının kurucusu Sah îsmftil Erzurum'u ele geçirdi.

Safevîler zamanında Erzurum çok geriledi. I5I4'te Yavuz Sultan Selim Han Erzurum'u fethetti. Safevîler Erzurum'u geri alınca, Kanunî Sultan Süleyman Han Erzurum'u kesin olarak Osmanlı toprağına kattı.

Trabzon-Tebriz ticâret yolunun üzerinde bulunan Erzurum, serhat şehri (kalesi) ve İran'a yapılan seferlerin askerî üssü olarak Osmanlı devrinde yeniden bir eyâlet merkezi olarak çok gelişti. Kültür, sanat, sanayi ve askerî merkez hâline geldi. Erzurum eyâleti; Erzurum, Erzincan, Gümüşhane illeri ile Muş'un Malazgirt ve Bingöl'ün Kığı ilçelerini içine alıyordu. Erzurum 1828-1829, 1878 ve 1916'da 3 defa Rus istilâsına mâruz kaldı. Bu istilâlar geçici olmakla beraber Ruslar çok büyük tahribat yaptılar. 1877-1878'de Müşir Gazi Ahmed Muhtar Paşa doğuda Rusları ard arda birkaç defa bozguna uğratmasına rağmen savaş, devamlı takviye alan Rusların lehine döndü.

Müşir Gazi Ahmed Muhtar Paşa, Rus generali Tergukasof u Halyaz Meydan Muharebesinde yendi. Ayrıca Rus başkomutanı Ermeni asıllı Melikof u Zivin Meydan Muharebesinde perişan etti. Rus çarı, bu yenilginin üzerine Melikof u azletti. Gazi Ahmed Muhtar Paşa, Rus ordusunu Kars ve Gümrü arasında Gedikler Meydan Muharebesinde üçüncü defa yendi. Sultan İkinci Abdülhamîd Han, Abmed Muhtar Paşaya "Gazi" Unvanını verdi. 34 bin Türk askeri Yahniler Meydan Muharebesini 74 bin Rus askerine karşı kazandı. Ruslar aşın derecede kuvvet yığınca, Gazi Ahmed Muhtar Paşa ordusunu Erzurum'a çekti. Böylece Türk ordusunun dağılması önlendi. Türk askeri ve Erzurum halkının harp târihine destan olarak geçen savunması karşısında Ruslar geri çeki İdilerse de aldıkları takviyelerin sonunda 9 Kasım 1877'de işgal ettikleri Erzurum'u 13 Temmuz 1878 târihine kadar ellerinde tuttular. Birinci Dünyâ Harbi sırasında tekrar Rus işgaline uğradı (1916). 1917'de Erzurum'u terk ederken şehri Ermeni çetelerine teslimettiler. Ermeni çetelerinin tahribat ve katliâmı Ruslardan daha korkunç oldu.

Doğu Fâtihi Kâzım Karabekir komutasındaki Türk kuvvetleri, Erzurum'u Ermeni çetelerinden |eri aldığında Erzurum harabe hâlinde idi. Ermeni çetelerince binlerce insan katledilmiş, Selçuk­lu ve Osmanlılara flit târihî eserlerin çoğu imha edilmişti. İşgalci kuvvetlerin baskıtıyle göç eden halkın bir kısmı yeniden Erzurum'a döndüler. 23 Temmuz 1919 Erzurum Kongresinde, İstiklâl Harbinin ve Mili! Mücâdelenin temelleri atıldı. Cumhûriyet devrinde il olan Erzurum yeniden gelinmeye başladı. Hâli hazırda Doğu Anadolu'nun en büyük ve gelişmiş şehridir.

Fiziki Yapı

Erzurum dağlık bir bölgedir. İl çepeçevre dağlarla çevrilidir. Yüzölçümünün % 64'u dağlık. % 20'si plato ve % 12'si yaylalardan ibarettir. Ovalar sâdece % 4'tür.

Dağları: Erzurum dağlık bir bölgedir. Dağların çoğu 3000 metreyi aşar. ti topraklarında Rize Dağları, Karasu-Araş Dağları, Mescit Dağları, Kargapazarı Dağlan gibi sıra dağlar yer alır. Başlıca yüksek dağları şunlardır: Bingöl Dağları (Dağkale Tepe 3193 m), Karagöl Dağları (Şakşak Tepe 3057 m), Palandöken Dağları (Karakaya Tepe 3167 m), Şahvelet Dağlan (Kandil Tepe 2922 m), Mescit Dağlan (Mescit Tepe 3239 m), Naldöken Tepe (3153 m). Veli Baba Tepesi (3186 m), Akbaba Dağı (3058 m), Bozan Dağı(2924 m), Dumlu Dağı (3169 m), Çakmak Dağı (3063 m), Kargapazan Dağları (Bal-dırkanlı Tepe 3045 m), Palandöken Dağlan ile Bingöl Dağları arasında kalan Tekman Yaylası, Doğu Anadolu'nun en yüksek yaylasıdır. Ortalama 2500m olup, en alçak yeri 1800 metredir. Yaylanın 30 km2ye yakın bir ovalık kısmı vardır. Yüksek dağların zirveleri devamlı karlıdır.

Ovaları: Erzurum da ovlar 2000 metreye yakındır. Başlıca Uç ovası vardır. Erzurum, Pasinler, Hınıs. Erzurum Ovası 520 km2lik bir sahayı kaplar. Uzunluğu 50 km, genişliği 13 km'dir. Denizden yüksekliği 1750-1900 m'dir. Pasinler Ovası; Pasinler ilçesinin bulunduğu ovadır. Uzunluğu 45 km, genişliği 12 km'dir. Yüzölçümü 420 km2dir.Hınıs Ovasının yüzölçümü 170 km2dir. Bu ovalara ilâveten Çoruh, Karasu, Araş, Oltu ve Tortumvadileri vardır.

Akarsuları: Yüksek irtifada olan Erzurum,senenin 150 günü karlarla kaplıdır. Yaz hâriç diğer üç mevsimde yağış miktarı fazladır. Kar ve yağmursuları birçok akarsuları meydana getirir. Karasu: Dumlu Dağından çıkar, Pasinler ve Erzurum ovalarını sulayıp, Erzincan'a girer. Erzincan'dan sonra Keban yakınında Murat Suyu ile birleşrek Fırat'a yukarı kolunu teşkil eder. Çoruh Irmağı: Erzurum Mescit Dağlarından çıkarak İspir ve Çamlıkaya'dan sonra Artvin'e ulaşır. Araş Irmağı: Bingöl Dağlarından çıkarak Pasinler ve Horasan ilçelerini sular. Kars'a girer. Ruslarla hududumuzuteşkil eder.

Oltu Çayı: Kargapazar Dağlarındançıkan bir kol Oltu'dan geçip, Allahüekber Dağından çıkan ikinci kol ile Şenkaya'da birleşir.

Artvin'e girip Çoruh Irmağına katılır. Tortum Çayı: Mescit Dağlarından çıkar, Tortum Derelerini toplar ve Tortum Gölüne dökülür. Tortum Çağlayanı ile akarsu Artvin'de Oltu Çayı ile birleşir. Hınıs Çayı Bingöl Dağlarından çıkar. Tekman Yaylasının solarını toplayıp, Hınıs Ovasının ortasından geçerek Erzurum'u terk eder.Erzurum, Doğu Anadolu'nun su taksim noktasıdır.

Gölleri: Erzurum ilinin sâdece bir gölü vardır.Tortum Çayının güzergâhı, Kemerli Dağdan bir toprak kayması ile tıkanarak Tortum Gölü meydana gelmiştir. Tortum Çayının suları 50 metre yükseklikteki Tortum Şelâlesinden inerek yoluna devam eder. Tortum Çağlayanı Türkiye'nin en yüksek çağlayanıdır. Tortum Gölünden hidroelektrik santralla elektrik istihsal edilmektedir. İklim ve Bitki Örtüsü Erzurum ili Türkiye'nin en yüksek ve en soğuk illerinden biridir. Sert kara iklimi hüküm sürer. Kışlar çok soğuk ve karlı, yazlar çok sıcak ve kurak geçer. Senenin 150 günü karla örtülüdür. Yağış miktarı 460 mm'dir. Eriyen karlar akarsuları besler.

Erzurum ilkbaharda yemyeşil, kışın beyaz, yaz ve sonbaharda sapsarı (bozkır) görünümündedir. Orman ve fundalıklar yüzölçümün % 9'udur. 1900 2000 m yükseklikte sarıçam ve meşe ağaçlarından ibarettir. Çayır ve mcr'alan arazinin % 48?i kaplarken, ekili ve dikili arazi % 18'dir, Ormanlar ku zeydeki dağların güneye bakan yamaçlarındadır.

Ekonomi: Ekonomisi tarıma dayanır. Sanayi yeni gelişmektedir. Faal nüfûsun % 80*i tarım, hayvancılık, ormancılıkla uğraşır. 1969'dan beri açılan "Doğu Fuarı" bölgenin ekonomik gelişmesini dünyâya duyurmakta, turizme hizmet etmektedir. 650 bin nrlik sahada kurulan fuara genellikle 300'den fazla kuruluş katılıp, 500 binden fazla kişi ziyaret etmektedir. 23 Temmuz-23 Ağustos târihleri arasında açılmaktadır.

Tarım: Erzurum tarımında hayvancılık tarla ürünlerinden önce gelir. İklim çok sert olduğu için yetişen ürünler sayılıdır. Buğday, arpa, çavdar, fiğ (hayvan yemi), mercimek, pancar, ayçiçeği, korunga yetişir. Yetişen sebze yeterli olmayıp, ihtiyacının mühim kısmı güney illerden gelir. Meyve olarak, elma, armut, erik, vişne, kiraz, ceviz, ayva, kayısı ve kızılcık yetişir. Erzurum ve Pasinlerovasında sulama tesisleri yapılmıştır. Sulu tarım ile verim artmıştır.Hayvancılık: Hayvancılık Erzurum ekonomisinin bel kemiğidir. Nüfûsun büyük kısmı hayvancılıkla uğraşır. Çayır, mer'a ve yaylalar hayvancılığa müsaittir. Koyun, sığır ve kıl keçisi beslenir. Arıcılık da çok gelişmiştir. Kovan sayısı 60 bine yakındır. Ilıca'da modern at harası vardır.

Ormancılık: Orman varlığı zengin değildir; 200 bin hektardır. Ormanları verimsizdir. 107 köy orman içinde ve kenanndadır. Her sene 42 bin m3 sanayi odunu ile 22 bin ster yakacak odun elde edilir. Ağaçlandırma faaliyeti devam etmektedir. 1984-88 târihleri arasında şehir içinde 650.000'e yakın ağaç dikilmiş olup, yeşil alanlar gitikçe çoğaltılmaktadır.

Mâdenleri: Mâden bakımından zengin değildir. Linyit, bakır, civa, mâden kömürü, kurşun, çinko, perlit, krom, mangenez ve alçıtaşı rezervleri mevcuttur. Şark linyitleri işletmesinde 60 bin ton linyit ile az miktarda krom ve alçıtaşı istihsal edilir. Kömürü bölgeye yetecek kapasiteye gelmiştir.

Sanayi: Erzurum soğuk iklimi sebebiyle sanayi halamından az gelişmiş illerimizdendir. Başlıca sanayi kuruluşları şunlardır:

Et Kombinası,Seker Fabrikası, Pasinler Tuğla ve Kiremit Fabrikası, Erzurum Yün İşletmesi, Yem Fabrikası, Aşkale Çimento Fabrikası, Süt Fabrikası, Nebatı Yag Fabrikası, Deri ve Ayakkabı Fabrikası, BütangazDolum Tesisleri, Sümerbank Yünlü Sanayi ve Yapağı Yıkama Tesisleri, İspir Ayakkabı Fabrikası ve Tekele âit Tuzlalar. Son yıllarda alınan kararlarladoğuda yatıranlar teşvik edilmiştir. Erzurum-Hıca yolu üzerinde 75 parsellik organize sanayi bölgesinin alt yapı tesis ve hizmetleri bitirilmiştir. Erzurum'un Oltutaşı, kürkleri, halı ve bıçaklan meşhurdur. 1983-88 târihleri arasında, döküm, un, lastik-kauçuk, ham deri işleme, yem, boya, et ve et mamulleri üretimi, yünlü ve sentetik iplik, oto ve iş makinalan lastik kaplama ve rejinere kauçuk fabrikaları kurulmuştur.

Ulaşımı: Erzurum kara, hava ve demiryolu ile yurdun her tarafına bağlanmış bulunmaktadır.Sivas-Erzincan-Erzurum-Kars yolu Horasan'danAğn-Doğubeyazîd-Gürbulak sınır kapısına bağlanır. Aşkale'den ayrılan bir yol E-390 karayolu ile Trabzon'a ulaşır. Her türlü uçakların inebileceği modern bir hava pisti ve havaalanı tesisleri vardır.Her gün Ankara-İstanbul istikâmetine yolcu uçağı kalkar. Ayrıca, İzmir, Adana, Diyarbakır, Elazığ,Van, Malatya, Dalaman, Antalya, Sivas, Trabzon, Kayseri ve Gaziantep'e yurt içi seferler yapılmaktadır. Haydarpaşa-Erzurum-Kars, Kars-Mersin, Kars-İzmir arasında sefer yapan yolcu trenleri ile altı doğuya, altı batı istikâmetine giden yük trenleri ile demiryolu güzergâhında kesif bir trafik vardır.

Horasan ile Karasu'ya banliyö trenleri çalışır. Otobüs terminali Türkiye'nin en geniş terminallerinden biridir.

Nüfus ve Sosyal Hayat Nüfusu: 1990 sayımına göre toplam nüfûsu 848.201 olup, bunun 400.348'i şehirlerde, 447.853'ü köylerde yaşamaktadır. Yüzölçümü 25.086 km  olup, nüfus yoğunluğu 34'tür.

Örf ve âdetleri: Erzurum Anadolu'nun en eski yerleşim merkezlerinden biridir. Hititlerden Bizanslılara kadar pekçok millet ve devletler, doğu-batı yolu üzerinde bulunan Erzurum'u istilâ ettiler, göçler ve bölgede olan büyük savaşlarla eski medeniyetler kayboldu. Erzurum 1071 Malazgirt Zaferinden 22 sene önce Türklerce fethedildi, ibrahim Yınal ve Kutalmış kumandanların emmideki Türkmenler 1048 'de buralara yerleşti. Yine Anadolu'da ilk Türk Beyliği Erzurum'da kuruldu. Bm seneye yakın bir zamandan bu yana Erzurum'da Türk-İslâm kültürü yerleşti. Bilhassa Kamazanda Erzurum görmeye değer. Sahura kadar yatılmaz. Çoluk-çocuk zevkle sahuru bekler.

Erzurumlular asırlarca hayvancılıkla uğraşmış, yazın yaylalara çıkmış, sonbaharda şehre inmiş, şehir ve göçebe hayâtını birlikte yürütmüştür.

Kıyafet: Erzurum'un mahallî kıyafeti vardır.Kadınların geleneksel giyimi ihram (ehram)dır. İhram 185x 215 cm ebadında seyrek dokunmuş bir kumaştır. Kızların, gelinlerin ve güngörmüş hanımların giydikleri ihramlar ayrı şekil ve renktedir. Ayrıca bindallı, üçetek, şalvar, pamuklu ceket ve yelek, gümüş kemer, gümüş takunya, çiçekli ve sırmalı fes, ayağa giyilen yemeni, nalın veya potin kadın kıyafetleridir. Erkeklerde ise şalvar, yelek, kazak, kuşak ve çarık en çok kullanılan mahallî kıyafet idi. Bugün çoğu terk edilmiştir.

Yemekleri: Mahallî başlıca yemekleri; kesme çorbası, hınkal, çaşır, aşotu, kadayıf dolması, çiriş, lor dolması ve lavaştır.

El sanatları: Orta Asya'dan gelen kervanlar Erzurum'a uğrayıp Trabzon'a geçerlerdi. Ticâret merkezi olan Erzurum'da el sanatları çok gelişmişti. Bakırcılık, kuyumculuk, oltu taşından teşbih, kolye ve çeşitli eşya yapımı, dokumacılık, kıldan çadır ve çuval, yünden ihram, şal ve çorap yapılır. Narman, İspir ve Hınıs köylerinde halı dokumacılığı yaygındır.

Halk Edebiyatı: Erzurum efsâne, destan, atasözü, halk hikâyeleri, masal, mâni, tekerleme ve ninnileri ile zengin ve meşhurdur. Divan edebiyatı şâirlerinden Nefî (1572-1635), Erzurum'un Pasinler ilçesinde doğdu. Halk şâirlerinden birçoğu Erzurumludur. Bunlardan Kâtibi Lezgi Ahmed, Erzurumlu Emrah, Erbâbî, Şehvârî, Sümmânî, Hinâflî, Zelâlet ve Havâsî, âlim ve şâir Kadı Mustafa Darîr en çok tanınanlarıdır.

Folklor: Erzurum folklor ve türküler bakımından çok zengindir. Mertlik, dürüstlük ve kahramanlık sembolü olan "dadaş"ların oynadığı "bar"ı meşhurdur. Çeşitli "bar"lar vardır. Temirağa, Turna, Uzundere, Hançer, Tavuk ve Güvercin barı başta gelir. Bar husûsi kıyafet giyilerek oynanır. Erkek ve kadınlar ayrı ayrı oynarlar.

Atlı cirit: Orta Asya'dan bu yana Türklerin eski ve millî bir sporu olan ve at üzerinde oynanan cirit pekçok yerde unutulmasına rağmen, Erzurum bu geleneği devam ettirmiştir.

Eğitim: Erzurum en çok köyü olan bir ilimizdir. Köylerinin % 90'mda okul vardır. Okuma-yazma nisbeti düşük olup, % 70'tir. İlde 38 anaokulu, 1225 ilkokul, 82 ortaokul, 8 meslekî ve teknik ortaokul, 22 lise, 17 meslekî ve teknik lise vardır. 1958'den bu yana faaliyette bulunan Erzurum Atatürk Üniversitesine bağlı Zirâat, Fen, Edebiyat, Tıp, İşletme, Diş Hekimliği, İslâmî ilimler, Veterinerlik Fakülteleri, Yabancı Diller Okulu (Fakülte), 4 Yıllık Eğitim Fakülteleri, Meslek Yüksek Okulu (Fakülte) ve İlahiyat Fakültesi bulunmaktadır.

İlçeleri Erzurum'un biri merkez olmak üzere 19 ilçesi vardır

Merkez: 1990 sayımına göre toplam nüfûsu 270.006 olup, 242.39 Vi ilçe merkezinde, 27.615'i köylerde yaşamaktadır. Merkez bucağına bağlı 34, Dumlu bucağına bağlı 17 köyü vardır. İlçe toprakları genelde dağlıktır. Dağlar arasında kalan Erzurum Ovası verimlidir. Güney doğusunda Palandöken Dağları, kuzey doğusunda Kargapazarı Dağlan yer alır. İlçe topraklarını Karasu Çayının kolları sular.

Ekonomisi tarıma dayalıdır. Başlıca tarım ürünleri şekerpancarı ve patatestir. Dağlık bölgelerde yer alan köylerde hayvancılık yapılır. Şeker Fabrikası, Et Kombinası, Doysan Nebati Yağ Fabrikası, Deri Konfeksiyon Fabrikası, Tuğla ve Kiremit Fabrikalan başlıca sanayi kuruluşlandır.İlçe merkezi; Palandöken Dağlarının eteklerinde hafif eğimli bir yerde kurulmuştur. Denizden yüksekliği 1950-2000 m arasında değişmektedir. Eski şehir surlarla çevrilidir. Doğunun en büyük ticâret merkezidir. Erzincan-Kars, demir ve karayolu, Erzincan Ağrı karayolu ilçeden geçer. Türkiye'nin kışı en soğuk geçen şehirlerindendir. isi -40 °C ilâ -34 °C arasında seyreder.

Aşkale: 1990 sayımına göre toplam nüfûsu 42.533 olup, 15.494'ü ilçe merkezinde, 27.039*n köylerde yaşamaktadır. Merkez bucağına bağlı 36, Çiftlik bucağına bağlı 22, Kandilli bucağına bağlı 9 köyü vardır. Yüzölçümü 1527 km2 olup, nüfus yoğunluğu 28'dir. İlçe topraklan genelde dağlıktır. Kuzeyinde Kop Dağlan, güneyinde Palandöken Dağlan, bu dağların orta kesiminde ise Karasu Ovası yer alır.

Ekonomisi tanm ve hayvancılığa dayalıdır. Başlıca tarım ürünleri, buğday, arpa, çavdar, patates ve şekerpancandır. En çok sığır beslenir. Çimento fabrikası başlıca sanayi kuruluşudur. İlçe topraklarında kömür ve kireçtaşı yataklan vardır.İlçe merkezi Karasu Vadisinde kurulmuştur. Erzurum-İstanbul ve Erzurum-Bayburt karayollan ilçede kesişir. İl merkezine 53 km mesafededir. İlçe belediyesi 1967'de kurulmuştur.

Çat: 1990 sayımına göre toplam nüfûsu 24.921 olup, 3878'i ilçe merkezinde 21.043'ü köylerde yaşamaktadır. Merkez bucağına bağlı 37 köyü vardır. Yüzölçümü 1386 km2 olup, nüfus yoğunluğu 18'dir. İlçe toprakları dağlıktır. Kuzeyinde Dumanlı Dağı ve Palandöken Dağlan, güneyinde ise Karagöl Dağlan yer alır. Tuzla Çayı, dağlan derin biçimde yararak ilçe topraklarının ortasından akar. Akarsu boylannda küçük düzlükler vardır. Dumanlı Dağı, san çam ormanları ile kaplıdır.

Ekonomisi hayvancılığa dayalıdır. Yaylacılık yoluyla çok sayıda koyun beslenir. Yağ, peynir, yapağı kıl ve deri başlıca hayvansal ürünlerdir, ilçe merkezi Tuzla Çayı Vadisinde kurulmuştur. Erzurum-Bingöl karayolu ilçeden geçer, ti merkezine 52km mesafededir. Belediyesi 1954'te kurulmuştur.

Hınıs: 1990 sayımına göre toplam nüfûsu 45.514 olup, 16.005'i ilçe merkezinde, 29.509'u köylerde yaşamaktadır. Merkez bucağına bağlı 58, Halilçavuş bucağına bağlı 24 köyü vardır. ilçe topraklan yüksek bir platoda yer alır. Hınıs-Varto çöküntü alanının kuzeydoğu bölümü ilçe sınırlarıiçinde kalır. En önemli akarsuyu Hınıs Çayıdır.Ekonomisi hayvancılığa dayanır. Yaylacılık yöntemiyle koyun ve sığır beslenir. Canlı hayvanticareti yapılır. Süt ve süt ürünleri, yapağı, kıl ve deri başlıca hayvanî ürünlerdir.

 Hınıs Ovasında tarım yapılır. Başlıca tarım Ürünleri buğday, şekerpancarı, patates ve arpa olup, aynca az miktarda çavdar, elma ve soğan yetiştirilir. Köylerde el tezgahlarında halı ve kilim dokunur.İlçe merkezi, gelişmemiş küçtik bir yerleşim yeridir. İl merkezine 145 km mesafededir. İl merkezine bağlantısı zayıftır. Denizden yüksekliği 1600 metredir. Şehirde ticâreti elinde tutan büyük toprak sahiplerinin büyük bölümü il merkezinde yaşar.

Horasan: 1990 sayımına göre toplam nüfûsu 49.677 olup, 14.144'ü ilçe merkezinde 35.533'ü köylerde yaşamaktadır. Merkez bucağına bağlı 49, Araş bucağına bağlı 24 köyü vardır. Yüzölçümü 1669 km2 olup, nüfus yoğunluğu 30'dur. İlçe toprakları dağlıktır. Kuzeyinde Erzurum-Kars platosu, güneyinde Karasu-Aras dağlan yer alır. Araş Irmağı vadisinde küçük düzlükler vardır. Dağlardan kaynaklanan küçük akarsular Araş Irmağına kanşır.Ekonomisi tarıma dayalıdır. Başlıca tarım ürünleri buğday, şekerpancarı, arpa ve patates olup, aynca az miktarda çavdar, fiğ, soğan ve baklagiller yetiştirilir. Hayvancılık, aile tüketimine yönelik bir sektördür. Şekerpancarı üretimi başlamasından sonra hayvancılığı geliştirme ve yaygınlaştırma projesi uygulanmaya başlanmıştır.Araş bucağına bağlı Aliceyek köyündeki linyit yatakları işletilir.

İlçe merkezi, Erzurum-Kars demiryolu ve Kars-Artvin-Ağn-Iran karayolu üzerinde bir kavşak nok tasıdır. İl merkezine 80 km mesafededir. Gelişmemiş, küçük bir yerleşim merkezidir. İlçe belediyesi 1952'de kurulmuştur. 30 Ekim 1983'te meydana gelen zelzele ilçede Önemli hasara sebep olmuştur.

Ilıca: 1990 sayımına göre toplam nüfûsu 40.392 olup, 12.638'i ilçe merkezinde, 27.754'ü köylerde yaşamaktadır. Merkez bucağına bağlı 39, Ovacık bucağına bağlı 34 köyü vardır. İlçe topraklan engebeli düzlüklerden meydana gelir. Güneyinde Palandöken Dağlarının uzantılan yer alır.

Ekonomi tarıma dayalıdır, Başlıca tarım ürünleri şekerpancarı vo patatestir, ilçe merkezi, Erzurum-Erzincan  karayolu üzerinde yor alır. Demiryolu İle ilçe kıyınından gaçer. Merkez ilçeye bağlı bir bucak iken 9 Mayıs 1990'da 3644 mıydı kânunla ilçe oldu.

İspir: 1990 sayımına göre toplam nüfûsu 34,172 olup, 8032'sl ilçe merkezinde, 26.140'ı köylerde yıkılmaktadır. Merkez bucağına bağlı 47, Çamlıkaya bucağına bağlı 17, Kırık bucağına bağlı 23 köyü vardır. İlçe topraklarını Doğu Karadeniz Sıradağları engebelendirir, Bu dağların arasında Çoruh-Kelkit Vadi Oyuğu yer alır. Çoruh Irmağı ilçe topraklarını sular.

Ekonomisi tartma dayalıdır. İklim şortlun uygun olduğundan çeşitli tarım ürünleri yetiştirilir. Başlıca tarım ürünleri buğday, arpa, fiğ ve patates olup, ayrıca az miktarda fasulye, çavdar ve soğan yetiştirilir. Merkez İlçenin sebze vo meyve ihtiyacının büyük bölümü Çoruh Irmağı kıyısındayetiştirilir. Yaylacılık yöntemi İle hayvancılık yapılır ve en çok koyun vo sığır beslenir, İlçe topraklarındabakır ve linyit yatakları vardır.

İlçe merkezi, Şehir Suyu vAdtsindo, Hasan Dağının güney eteklorlnde kurulmuştur. Gelişmemiş ve küçük bir yerleşim merkezidir. İl merkezine 140 km mesafededir. Erzurura-Rize karayolu ilçeden geçer. Belediyesi 1886'do kurulmuştur.

Karaçoban: 1990 sayımımı göre toplam nüfûsu 19.704 olup, 749K'i ilçe merkezinde, 12.206'sı köylerde yaşamaktadu. İlçe toprakları orta yükseklikte engebeli araziden meydana gelir. Hınıs Çayı ilçe topraklarını sular.

Ekonomisi hayvancılığa dayalıdır. Yaylacılık yoluyla çok sayıda küçükbaş hayvan beslenir.

Akursu vadilerinde az da olsa tarım yapılır. Bâzı köylerinde düşük kalorili kömür çıkarılır. Verim düşüktür. İlçe merkezi Hınıs Çayı kıyısında kurulmuştur. Hınıs'ın Karacaköprü bucağına bağlı belediyelik bir köy iken 19 Haziran 1987de 3392 Bayılt k Aııunlu ilçe oldu.

Karayazı: 1990 sayımına göre toplam nüfusu  47,935 olup. 5560*ı ilçe merkezinde. 42.375'i köylerde yaşamaktadır. Merkez bucağına bağlı 18, Blmalıdere bucağına bağlı 21, Göksu bucağına bağlı 20. Söylemlr bucağına bağlı 15 köyü vardır. Yüzölçümü 2.531 km olup, nüfus yoğunluğu 19'dur. ilçe topraklarını Çakmak Dağı engebelendirir. Dağlardan kaynaklanan suları Araş Irmağı ve Elmalıdere toplar, Yüksek kesimlerdeki düzlükler hayvancılık açısından önemlidir.

Ekonomisi hayvancılığa dayalıdır. Çok sayıda küçük baş hayvan beslenir Canlı hayvan ticareti yaygındır. Yün, yapağı, deri ve süt ürünleri başlıca hayvansal ürünleridir. Tarıma müsait olan arazi az olduğundan üretim düşüktür. Az miktarda buğday, arpa ve patates yetiştirilir. İlçe merkezi, Ağrı sınırında yer alır. Eski ismi Bayraktar'dır. 1937'de ilçe merkezi oldu. Gelişmemiş ve küçük bir yerleşim merkezidir, ti merkezine 131 km mesafededir. İlçe belediyesi 1944'te kurulmuştur.

Köprüköy: 1990 sayımına göre toplam nüfusu 19.760 olup, 5890'ı ilçe merkezinde, 13.870'i köylerde yaşamaktadır. Merkez bucağına bağlı 25 köyü vardır, tlçe toprakları dağlarla çevrilidir. Pasinler Ovasında yer alır. Araş Nehri ilçe topraklarını sular.

Ekonomisi tarıma dayalıdır. Başlıca tarım ürünleri patates, şekerpancarı, buğday ve arpadır. Hayvancılık ekonomik açıdan önemlidir, ilçe merkezi, Pasinler Ovasında, Araş Çayı kıyısında kurulmuştur. Eski ismi Cobendede'dir. Erzurum-Kars demir yolu ilçe yakınından geçer. Pasinlere bağlı bucak merkezi iken 9 Mayıs 1990'da 3644 sayılı kânunla ilçe oldu.

Narman: 1990 sayımına göre toplam nüfûsu 25.699 olup, 6989'u ilçe merkezinde 18.710'u köylerde yaşamaktadır. Merkez bucağına bağlı 35, Kışlaköy bucağına bağlı 7 köyü vardır. Yüzölçümü 863 km2 olup nüfus yoğunluğu 30'dur. ilçe topraklarını Kargapınarı ve Allahüekber Dağları engebelendirir. Orta kesimi plato görünümündedir.Dağlardan kaynaklanan suları Narman Çayı ve kolları toplar.

Ekonomisi tarıma dayalıdır. Başlıca tarım ürünleri patates, buğday ve arpa olup, ayrıca az miktarda şekerpancarı, baklagiller ve elma yetiştirilir. Hayvancılık ekonomik açıdan önemli geçim kaynağıdır, tlçe topraklarında tuz yatakları vardır, ilçe merkezi, Kargapazarı Dağlarının kuzeydoğu eteklerinde yer alır. Denizden 1700 m yüksekliktedir. Erzurum'u Göle üzerinden Kars'a bağlayan karayolu ilçeden geçer, ti merkezine 97 km mesafededir, ilçe belediyesi 1953'te kurulmuştur.

Oltu: 1990 sayımına göre toplam nüfusu 45.973 olup, 21.817'si ilçe merkezinde, 24.156'sı köylerde yaşamaktadır. Merkez bucağına bağlı 64 köyü vardır. Yüzölçümü 1380 kın2 olup, nüfus yoğunluğu 33'tür. İlçe topraklarını Çoruh-Kelkit Dağları engebelendirir. Dağlar akarsu vadileriyle derin bir şekilde yarılmıştır. Oltu Çayı başlıca akarsuyudur.Ekonomisi tarıma dayalıdır. Başlıca tarım ürünleri patates, buğday, şekerpancarı ve arpa olup, ayrıca az miktarda elma, dut, ceviz bakla güler yetiştirilir. Yaylacılık yöntemi ile çok sayıda koyun beslenen ilçede sığır sun? tohumlama istasyonu kurulmuştur, tlçe topraklarında manganez, tuz ve linyit yataktan vardır. Kolay işlenen Oltu taşı kolye, teşbih, küpe, ağızlık gibi hediyelik eşya yapımında kullanılır. İhram dokumacılığı yaygındır.

İlçe merkezi Oltu Çayı kıyısında kurulmuştur. Erzurum-Artvin karayolu ilçeden geçer. İl merkezine 126 km mesafededir. Eski ismi Oltisi'dir.

Olur: 1990 sayımına göre toplam nüfusu 15.497 olup, 2713'ü ilçe merkezinde 12.784'ü köylerde yaşamaktadır. Merkez bucağına bağlı 40 köyü vardır. Yüzölçümü 830 km2 olup, nüfus yoğunluğu 19'dur. İlçe topraklarını Yalnızçam Dağları engebelendirir. Dağlardan kaynaklanan suları Olur Çayı ve Tavusker Deresi toplar.

Ekonomisi hayvancılığa dayalıdır. Yaylacılık yöntemi ile çok sayıda koyun beslenir.Hayvancılığa bağlı olarak, ilçede yünlü dokumacılık gelişmiştir. Ekime elverişli arazisiaz olduğundan üretim düşüktür. Az miktarda buğday, arpa, patates, elma, dut, kayısı ve ceviz yetiştirilir.İlçe merkezi Olur Çayı Vadisine açılan küçük bir vadide kurulmuştur. Denizden yüksekliği 1300 metredir, ti merkezine 180 km mesafededir.Gelişmemiş ve küçük bir yerleşim merkezidir. Belediyesi 1958'de kurulmuştur.

Pasinler: 1990 sayımına göre toplam nüfûsu 42.991 olup, 19.144'ü ilçe merkezinde, 23.847si köylerde yaşamaktadır. Merkez bucağına bağlı 57 köyü vardır. İlçe toprakları dağlarla çevrili olup orta kesiminde Pasinler Ovası yer alır. Kuzeybatısını Kargapazan Dağları, güneyini Şahvelet Dağları engebelendirir. Dağlardan kaynaklanan sularıAras Irmağı ve kolları toplar.Ekonomisi tarıma dayalıdır. Başlıca tarım ürünleri patates, şekerpancarı, buğday ve arpadır. Hayvancılık ekonomik açıdan önemli olup, sığır besiciliği yaygındır. İlçe topraklarında perlit ve linyit yatakları vardır, Tuğla ve kiremit fabrikası başlıca sanayi kuruluşudur.

İlçe merkezi, Pasinler Ovasının batısında Kargapazan Dağları ile Palandöken Dağları arasında kurulmuştur. Eski adı Hasankale'dir. Erzurum Ağrı karayolu ve Erzurum-Kars demiryolu ilçeden geçer. İl merkezine 37 km mesafededir. Denizden yüksekliği 1665 metre olan ilçe önemli bir deprem kuşağı üzerinde yer alır. İlçe belediyesi 1877'de kurulmuştur. Pazaryolu: 1990 sayımına göre toplam nüfusu 9779 olup, 3124'ü ilçe merkezinde, 6655'i köylerde yaşamaktadır. Merkez bucağına bağlı 33 köyü vardır. İlçe toprakları Çoruh-Kelkit Vadi oyuğunda yer alır.

Ekonomisi tarıma dayalıdır. Başlıca tarım ürünleri buğday, arpa, fiğ ve patatestir. Çoruh Irmağı boyunca sebze ve meyve yetiştiriciliği yaygındır. Hayvancılık gelişmiştir. İlçe merkezi Çoruh Irmağı kenarında kurulmuştur. İspir'e bağlı bir bucak iken 19 Haziran 1987'cle 3392 sayılı kânunla ilçe oldu.

Şenkayaı 1990 sayımına göre toplam nüfûsu 33,113 olup» 3033'ü tlçe merkezinde 30.082'si Üöylarde yaşamaktadır. Merkez bucağına hâsı, H, Aksar bucağına bağlı 24, Gaziler bucağına bağu 13. Kömülü bucağına bağlı 18 köyü vardır. Yüzölçümü 1466 km olup, nüfus yoğunluğu 23'tür. ilc« topraklan yüksek ve engebeli alanlardan meydana gelir. Doğusunda Allahüekber Dağları,güneyinde Soğanlı Dağı ve Güllü Dağı yer ahr, Dağların yüksek kesimlerinde bayvaneılık açısından önemli geniş yaylalar vardır. Dağlardan kaynaklanan suları Penek Çayı toplar,Bkonomlsi hayvancılığa dayalıdır. Yaylacılık metoduyla en çok küçük baş hayvan beslenir. Canlı hayvan ticareti yaygındır. Ekime müsait alanlar az olduğundan üretim düşüktür. Başlıca tarım ürünleri buğday» arpa, patates ve elma olup, az miktarda dut ve ceviz yetiştirilir. İlçe topraklannda linyit yatakları vardır.

İlçe merkezi Kars sınırına yakın bir yerde kurulmuştur. Eski ismi örtülü'dür Gelişmemiş ve küçük bir yerleşim merkezidir. İl merketine 192 km mesafededir. 1949'da ilçe olan Şonkaya'nın belediyesi aynı yıl kuruldu.

Tekman: 1990 sayımına göre toplam nüfûsu 34.184 olup, 3150'sl ilçe merkezinde, 31.034'ü köylerde yaşamaktadır, Merkez bucağına bağlı 42, Gökoğlan bucağına bağlı 26 köyü vardır. Yülölçümü 2197 km* olup, nüfus yoğunluğu 16'dır. İlçe toprakları yüksek dağlarla kuşatılmıştır. Batışım Şakşak Dağı, kuzeyini Palandöken ve Şahvelet dağları, güneyini Bingöl Dağları engebelendirir. ilçe topraklarından kaynaklanan suları Peri Suyu toplar.

Ekonomisi hayvancılığa dayalıdır. Yaylacılık metoduyla çok sayıda koyun beslenir. Ekime müsait ilanlaraz olduğundan üretim düşüktür. Başlıca tarım ürünleri buğday, arpa, çavdar ve patatesdir. tice merkezi Palandöken Dağlarının güney eteklerinde Araş Irmağı Vadisinde kurulmuştur. Denizden yüksekliği 1923 metredir. Gelişmemiş ve küçük bir yerleşim merkezidir. İl merkezine 49 km mesafededir, tlçe belediyesi 1946'da kurulmuştur.

Tortum: 1990 sayımına göre toplam nüfûsu 34.100 olup, 5349'u ilçe merkezinde 28.75 Tl köylerde yaşamaktadır. Merkez bucağına bağlı 36, Senyurt bucağına bağlı 14 köyü vardır. Yüzölçümü 1090 km' olup. nüfus yoğunluğu 31'dir. İlçe toprakları genelde dağlıktır. Kuzeyinde Deve Dağı,kuzeydoğusunda Akdağ. doğu ve güneyinde Kargapazan Dağları, batısında Mescit Dağı yerilir. Dağlar, akarsu vftdilerlyle derin biçimde parçalanmıştır.Ekonomisi tarım ve hayvancılığa dayalıdır. Başlıca tanın ürünleri patates, buğday, elma, arpa ve çavdar olup. ayrıca az miktarda ceviz, dut, baklagiller ve soğun yetiştirilir. Yüksek kesimlerde yaylacılık yoluyla küçük baı hayvan beiciliği yapılır. Arıcılığın geliştiği ilçenin bazı köylerinde el tezgahlarında dokumacılık yapılır.

ilçe merkezi, Tortum Çayı Vadisinde kurulmuştur. Erzurum Artvin karayolu ilçeden geçer. İl merkezine 32 km mesafededir. Denliden yüksekliğti 1650 metredir. Ekonomik yönden geri kalmış bir yerleşim merkezidir. Belediyesi I890'da kurulmuştur.

Uzundere; 1990 sayımına göre toplam nüfusu 12.249 olup. 3499'u ilçe merkezinde 8750'sı köylerde yaşamaktadır. Merkez bucaftına bağlı 10 köyü vardır. Yüzölçümü 850 kma olup, nüfusyoğunluğtu 14'tür. Üçe toprakları genelde dağlıktır. Batısında Akdağ, doğusunda Mescld Dağları yer alır, Bir heyelan gölü olan Tortum Gölü İlçe sınırlan içinde kalır, ilçe topraklarını Tortum Çayı sular.

Ekonomisi tarıma dayalıdır. Bağcılık ve sebzecilik gelişmiştir. Yaylacılık yöntemiyle küçükbaş hayvan besiciliği yapılır. Üçe merkezi Akdağların eteklerinde yer alır. İl merkezine 85 km mesafededir, Erzurum-Ağrı karayolu ilçe yakınlarından geçer, Tortum'a bağlı bir bucak iken, 19 Haziran 1987'de 3392 sayılı klnunla üçe oldu. Belediyesi 19S6'da kurulmuştur.

Tarihi Eserler ve Turistik Yerleri Erzurum zengin tarihî eserleri, temiz havası, soğuk ve güzel suları, tabit güzellikleri, dağ ve kış sporları, kaplıca ve ılıcaları ile turizme çok elverişlidir,Erzurum Kalastı Romalılar devrinde yapılmıştır, Osmanlı devleti zamftntnda ve o devre kadar bölgeye htklm olan devletler tarafından bir çok defa" tamir ettirilmiştir. Kaynaklarda üç kat surla çevrili olduğu bildirilen kalede 110 burç ve kule bulunuyordu. İç ve dış kuleler yıkılmıştır.

Hınıs Kalesi: Hınıs ilçesinin bahçe mahallesinde kayalar üzerine yapılmıştır. Yapım tarihi kesin belli olmamakla birlikte İlhanlılar döneminde yapıldığı tahmin edilmektedir, Ktaûnî Sultan Süleyman devrinde tamir edilmiş olan kalenin büyük kısmı yıkık vaziyettedir.

İspir Kalesi: İspir ilçesinin kuzeybatısında Çoruh nehri kıyısındadır. Yapım târihi belli değildir. Saltuklu, Selçuklu ve Osmanlılar devrinde tamir edilmiştir. Kalenin dış surları yıkılmış olup iç kale surları ve burçları sağlamdır.Oltu Kalesi: Oltu Çayı kıyısında, sarp bir tepe üzerinde yapılmıştır. Yapım tikini kesin belli değildir. İç kale sağlam olup, güneyinde büyük ve görkemli bir burcu vardır. Diğer kısımları yıkılmıştır.

Hasankale (Pasinler Kalesi): Hasanbaba Dağı eteğinde, Pasinler ilçesinin doğusundaki kayalıklar üzerindedir. Bâzı kaynaklarda İlhanlılardan Emir Hacı Togay'ın oğlu Hasan tarafından yaptırıldığı yazmaktadır. Yıkık vaziyettedir. İç kalenin güney ve batı bölümleri sağlamdır.

Avnik (Soğuksu) Kalesi: Pasinler'in Gözelhisar (Avnik) köyünün kuzey indedir. Selçuklu ve Saltuklu mimarisinin hâkim olduğu kale üç surla çevrilidir.

Tortum Kalesi: Tortum ilçesinden 14 km uzaklıkta Kale köyündedir. Yapım târihi kesin belli değildir. Kuzey bölümündeki duvar ve burçlar sağlamdır.

Çifte Minareli Medrese: Erzurum'un bir nevi sembolüdür. Selçuklu Sultam Birinci Alâeddîn Keykubat'ın kızı Hüdâvent Hâtûn tarafından 1253 senesinde yaptırılmış olup, Anadolu'nun en büyük sanat şaheserlerinden biridir. Kümbeti de Erzurum'un en büyük kümbetidir. 26 metre yüksekliğindeki çift minaresi renk renk çinilerle süslüdür. 37 odası ve camisi vardır. Dördüncü Murad Han tamir ettirmiştir. Müze olarak kullanılmaktadır. Medresenin bâzı yazı ve parçaları sökülerek Leningrad Müzesine götürülmüştür. Anadolu'daki medreselerin en büyüğüdür. Çinilerle süslü minarede Allah, Muhammed ve ilk dört büyük halifenin (Çihâr Yâr-ı Güzin) isimleri vardır. Medresenin ikinci katı dört eyvan arasında, dört müstakil grup hâlinde tanzim edilmiştir. Birinci kata inmeden bir bölümden diğerine geçmek mümkün değildir, tkinci kat hücreleri de alt kattakiler gibi dikdörtgen plânlı olup, kırma taslarla örülmüş, beşik bir tonozla örtülüdür. Alt kat hücre kapılarında görülen çok değişik şekiller ve tezyinat üst kattakilerde görülmez.

Yakutiye Medresesi: İlhanlı Sultanı Olcayto zamanında 1310'da yaptırılmıştır. Taş kapısının işlemeleri çok kıymetli bir sanat şaheseridir. Kubbeli medrese dört eyvanlı kapalı avlulu medrese tipindedir. Taçkapı cephenin tam ortasındadır. Cephenin iki kösesine kesme taştan iki silindirik istinat kulesi yerleştirilmiştir. Medrese, Hoca CemâIeddîn Yakut tarafından. Sultan Gazan ve Horasanlı Bolugan Hâtûn yardımıyle yapünlmıştır.

Ahmediye Medresesi: Süslemesiz, sâde bir yapıdır. İlhanlılar zamanında 1314'te yapılmıştır. Erzincankapı mevkiinde ve Murad Paşa Camii yakınındadır. Harabe halindedir. Ahmed bin Ali bin Yûsuf yaptırmıştır.

Şeyhler Medresesi: Osmanlı devri medreselerinden kalan bir medresedir. 176Ö"da inşâ edilmiştir. Bir avlu etrafına toplanmış tek katlı hücrelerden ibarettir.

Kadıoğlu Medresesi: İspir ilçesi Çarşı Camii yakınlarındadır. 1726'da Erzurum Müftüsü Kâdızâde Mehmed Efendi tarafından yaptırılmıştır. Avlo çevresinde on ders odası vardır. Yapıdıştan toprakla örtülü olup, ders odaları avluya açılan pencerelerden ışık alır.

Ulu Cami: SaltukoğuUanndan EbüT-Feth Muhammed tarafından 1179"da yaptırılmıştır. Gördüğü tâmiratlar yüzünden ilk şeklini kaybetmiştir.

Tabyalar: 1877-1878 Osmanlı-Rus savaşında Erzurum'u savunmak maksadıyla yapılmıştır. AziziyeTabyasında büyük bir anıt vardır. Kahraman Erzurum kadınlarını temsil eden Nene Mânın kabri buradadır. Nene Hatun Türk tfirihine "93 Harbi" diye geçen 1878 Türk-Rus savasında destanlasan kahraman, yiğit bir Türk kadınıdır. Sivişli köyündendir. 1857-1955 yıllan arasında yaşamıştır. 98 yasında vefat etmiştir. Aziziye Tabyası Sultan Abdülaztz'in emriyle Topdağı'nda Erzurum Valisi Müşir Fosfor Mustafa Paşa tarafından yaptırılmıştır. 27 Ekim 1877'de geri çekilen Gazi Ahmcd Muhtar Paşa emrindeki ordu ve Erzurum halkı Ruslara karşı başarılı bir savunma vererek Rusları geriye püskürtmüştü. Bu savunma, Avrupa'da kurmaylaraders olarak okutulmaktadır. Aziziye'den başka Mecidiye, Ağzıaçık ve Sivişli, Ahali, Dolangez, Büyük Hüyük, Küçük Hüyük, B. Kiremetli, K. Kiremitli bilhassa Uzun Ahmed tabyaları vardır. İstiklal  Harbi ve sonrası bâzı şehitleri sinesinde toplamıştır.

Mestre Yerleri: Erzurum tarihi zenginliği yanında tabiî güzellikleri ile de meshurdur.Bâzı mesire yerleri şunlardır:

Hasankale: ti merkezine 39 km uzaklıkta Şifalı su kaynakları ve yeşilliklerîyle ünlüdür.

Boğaz: Erzurum'a 7 km uzaklıkta Palandöken Dağlarının Siğreli Tepesi ile Eğerli Dağı arasında kalan bol sulu ağaçlıklı şirin bir mestre yeridir.

Türbe: ti merkezine 3 km uzaklıkta, mübarek bir İslâm büyüğü olan Abdurrahmfln Gazinin türbesinin bulunduğu yerdir. Erzurum'un içinde şifalı sularıyla meşhur bir ziyaret ve dinlenme yeridir. Manzarası ve havası çok güzeldir. Sulan böbrek hastalarına iyi gelir.

Tortum Çağlayanı ve Gölü: Türkiye'nin en yüksek çağlayanıdır. Sular 30 metre yükseklikten aşağı düşer. Çağlayan ve gölün manzarası çok güzeldir. Suları berrak olup, bol balık bulunur. Basamaklı kalker bankların üzerinden düşüş yapan sular yüksekliğin fazlalığı ve düşüşün sertliği ile çok güzel bir manzara meydana getirir.

Palandöken Telesiyej Hattı ve Kayak Tesisleri: Erzurum'a 6 km uzaklıkta ve 2250-3176 m irtifada bulunan bu tesislerde senenin 7 ayı kayak yapılabilir. Saatte 300 kişilik taşıma kapasitesi olan telesiyej hattında üç ana istasyon vardır.

Kaplıcaları: Şifalı su bakımından zengin olan Erzurum'da bu kaynaklardan yeteri kadar faydalanılamamaktadır.

Pasinler Kaplıcası: Pasinler ilçesi yakınındadır. Mâdensuyu niteliğindeki suyu şişelenmektedir. Kaplicada terminal tesisler vardır.

Ilıca Kaplıcası: Ilıca ilçesindedir. Mîde.barsak, karaciğer, safrakesesi ve şeker hastalıklanna iyi gelmektedir. Kaplıcanın yanında konaklama tesisleri vardır.

Akdag Kaplıcası: Merkez ilçeye 28 km uzaklıkta, Erzurum-Artvin karayolu üzerindedir. Suyu mîde, barsak, karaciğer, safrakesesi ve şeker hastalıklarında faydalıdır.